د ډسبمر لومړۍ نېټه له اېچآیوي(ایډز) ناروغۍ سره د مبارزې نړیواله ورځ ده او په ټوله نړۍ کې له دې ناروغۍ سره د مبارزې او مخنیوي په توګه نمانځل کیږي.
عامي روغتیا وزارت هم د دې ورځې د نمانځلو لپاره یوه غونډه جوړه کړې وه او د نړیوالو روغتیایي سازمانونو او ټولنو استازي او ډاکټران یی وربللي وو.
د عامې روغتیا وزارت چارواکو غونډې ته په خپلو خبرو کې وویل، اوس مهال په ټوله نړۍ کې شاوخوا څلوېښت میلیونه انسانان په دې لېږدېدونکې ناروغۍ اخته دي چې له ډلې یې یوازې سږ کال ۱.۳ میلیون کسان نوي پرې اخته شوي دي. د چارواکو د معلوماتو له مخې، په دې ناروغۍ اخته ۶۰۰ زرو کسانو خپل ژوند بایللی.
د عامې روغتیا وزارت د وقایوي طب رییس ډاکټر حیدر خان حیدر د یوه اټکل له مخې وايي، تېر کال په هېواد کې شاوخوا ۴۰۰۰ کسان په ایډز اخته شوي چې اکثریت یې په نشه یي توکو روږدي کسان وو.
د عامي روغتیا وزارت د وقایوي طب ربیس ډاکټر حیدر خان حیدر وايي: « تقریبا ً د ۴۰ میلیونه په شاوخوا کې دا واقعیات په نړۍ کې موجود دي. تېر کال ۱.۳میلیونه کسان تازه په دې مهلکې ناروغۍ اخته شوي دي. دا ناروغي د نړۍ په کچه شاوخوا ۶۰۰ زره تنه مړینه لري. که موږ دغو ارقامو او د نړۍ د خلکو ترمنځ تګ راتګ او مهاجرتونو ته وګورو، موږ هم له دې ناروغۍ په امن کې نه پاتې کېږو. زموږ لومړنی مسوولیت دا دی چې لرې پرتو سیمو کې وقایوي او د عامه پوهاوي تدابیر ډېر کړو.»
د عامي روغتیا وزارت وزارت مالي او اداري چارو مرستیال قاري عبدالولي صدیقي وايي: « د اېچآیوي د خپرېدو یو لامل هم دا کېدای شي چې اوس افغانان د نړۍ مختلفو هېوادونو ته تګ راتګ کوي یا هلته مېشت دي، ښايي هېواد ته له راتګ سره دا ناروغي هم له ځان سره راوړي. دا چې زموږ ټولنه یوه اسلامي ټولنه ده، نو فیصدي یې د نورې نړۍ په پرتله ډېره کمه ده.»
د عامي روغتیا وزارت د معلوماتو له مخې، د هېواد په بېلابېلو سیمو کې د دې ناروغۍ د درملنې او تشخیص لپاره ځانګړي روغتیایي کتنځایونه فعال شوي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان استازی بیا وايي، نورو هېوادونو ته په کتو د دې لېږدېدونکې ناروغۍ پېښې په افغانستان کې کمې دي. ډاکټر نعیم الله ساپي له مرستندویه روغتیايي ادارو وغوښتل چې په ایډز ناروغۍ د اخته کسانو د درملنې لپاره دې مرستې وکړي.
د روغتیا نړیوال سازمان استازی ډاکټر نعیم الله ساپی وايي: « خوشبختانه په افغانستان کې د اېچآیوي واقعیات ډېر کم دي او ډېره برخه یې په هغو کسانو کې ده چې په نشه يي توکو روږدي دي؛ ځکه چې دوی مشترکې ستنې کاروي. دا چې ستونزه ډېره لویه ده، باید جدي پاملرنه ورته وشي او په اړه یې خلکو ته عامه پوهاوی ورکړل شي.»
ډاکټران دا ساري ناروغي تر پوستکي لاندې یو دردوونکی واقعیت بولي او وايي، د ایډز د تشخیص اسانول، په اېچآیوي وېروس د اخته کسانو درملنه او نورو کسانو ته د دې وېروس د لېږد مخنیوي لپاره د وقایوي پروګرامونو پلي کول، کولی شي دا وژونکې ناروغي مهار کړي.
دوی او په ایډز ناروغۍ یو شمېر اخته کسانو له خلکو وغوښتل چې روغتیايي سپارښتنې مراعات کړي، ترڅو په دې ناروغۍ اخته نه شي.
افغانستان کې د ساري ناروغیو (ایډز او هیپټایټس) د کنټرول ملي پروګرام مسوول ډاکټر عبدالرحمن شیرین دل وايي: « ۸۲ زره ۲۵۵ تنو وینه معاینه شوې چې په کې ۳۰۰ مثبتې پېښې وې. د ګلوبل فنډ په مالي لګښت ۸ مرکزونه فعال شوي او په کې د اېچآیوي ناورغانو تشخیص او درملنه کېږي. همدارنګه ۱۸ نور مرکزونه د زرقي معتادینو لپاره ځانګړي شوي او په کې د مېتاډون په وسیله د دوی درملنه کېږي.»
د ایډز لومړنۍ پېښه په ۱۳۶۰ کال په امریکا کې وپېژندل شوه او په ۱۳۶۸ کال هم په افغانستان کې لومړنۍ پېښه د کابل د وینې په مرکزي بانک کې ثبت شوه.
د ایډيز ناروغۍ ته په سپکه سترګه کتل د دې لامل شوي چې ډېری اخته کسان د خپلې وینې له معاینه کولو څخه ډډه وکړي.
