په داسې حال کې چې د افغانستان او چین ترمنځ سوداګریزې اړیکې ښې او د پام وړ پراخې بلل کېږي، لا هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د صادراتو او وارداتو نا انډولتوب په دوه اړخيزه سوداګرۍ کې توازن تر پوښتنې لاندې راوستی.
تازه د صنعت او سوداګرۍ وزارت سرپرست د چین له سفیر سره په کتنه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو اړیکو پر پراختیا او پياوړتيا خبرې کړې.
د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویاند اخندزاده عبدالسلام جواد وايي: « د افغانستان اسلامي امارت د صنعت او سوداګرۍ وزارت سرپرست په افغانستان کې د چین د خلکو جمهوریت له سفیر ښاغلي ژاو شینګ سره وکتل او په اړونده مسایلو یې خبرې وکړې. په دې کتنه کې د دواړو هېوادو ترمنځ د سوداګریز توازن پر ټینګښت ټینګار وشو او دواړو لوریو چین ته له افغانستان څخه د صادراتو د زیاتوالي او په تېره بیا د جلغوزیو،انارو، قېمتي ډبرو لکه نېفرایټو، اونېکس، لاجورد، تالک او داسې نورو محصولاتو په اړه خبرې وشوې او نظرونه سره تبادله شول. د دې کتنې او مذاکراتو موخه چین ته په مستقیمه توګه د افغانستان د صادراتو په لار کې د اسانتیاوو راوستل و، ترڅو چین ته د افغانستان صادراتي توکيو او مالونو او همدارنګه افغانستان ته د بېلابېلو اقتصادي سکټورونو د ودې په موخه د اړتیا وړ ماشینونو د واردولو په لار کې د ټرانزیټي او ټرانسپورټي لګښتونه کم شي. د دې خبرو په پایله کې دواړو لورو هوکړه وکړه چې د لا زیاتې همغږۍ، د سوداګریزو اړیکو د پراختیا او د سوداګرۍ په ډګر کې د لازمو اسانتیاوو رامنځته کولو په موخه یوه ګډه کاري ډله جوړه کړي، ترڅو منظمې غونډې ولري.»
د اسلامي امارت ویاند له چين سره د سوداګرۍ پراختيا مهمه ګڼي او دې هدف ته د رسېدو لپاره د واخان دهلېز په وسيله له ياد هېواد سره اتصال حياتي بولي.
ذبیح الله مجاهد وايي، که د ياد دهلېز له لارې کابل او بېجينګ وصل شي، نو يوازې د ټرانسپورټ له لارې به افغانستان په کلنۍ توګه ۶ میليارده ډالرعايد ترلاسه کړي.
مجاهد زیاتوي: « دلته یوه ډېره مهمه لاره خلاصېږي او که دوی له دې لارې استفاده وکړي، افغانستان به له دې لارې په کلنۍ ډول یوازې د ټرانزیټ له پلوه ۶ میلیارده ډالره عاید ولري. که افغانستان ته په یوه کال کې ۶ میلیارد ډالره په لاس ورشي، په یوه کال کې کولی شي لوی بدلون راولي.»
د اقتصادي چارو شنونکي هم د واخان دهلېز له لارې له چين سره پيوستون مهم بولي او په خبره يې په دې توګه د افغانستان او چين اړیکې د ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ پراختيا موندلی شي.
د اقتصادي چارو شنونکی استاد مسعود وايي: « چین کولی شي د افغانستان تر ټولو ستر تهیه کوونکی بازار جوړېدای شي. همدارنګه چین ښايي د افغانستان د توکو لپاره د فروش تر ټولو ستر مارکېټ هم و اوسي چې همدا اوس هم دی. له دې امله چې چین له امریکا او نورو هېوادونو سره ډېر رقابت لري او دغه راز د افغانستان په اړه د چین تعریف سیاسي او امنیتي دی.»
د اقتصادي چارو شنونکی نورالله عزیز وايي: « که افغانستان وکولی شي د واخان دهلېز له لارې له چین سره مخامخ اړیکه پيل کړي، دا به په سیمه کې د نورو هېوادونو لپاره د تجارتي راکړې ورکړې یوه ستراتیژيکه لاره هم جوړه شي.»
د چین او افغانستان ترمنځ اقتصادي مسایل داسې مهال مطرح کېږي چې سوداګرو د پاکستان پر ځای له حکومت د سوداګرۍ او ټرانسپورټ لپاره د بدیلو ادرسونو د ایجاد غوښتنه کړې.
دوی دغه غوښتنه له دې امله کړې چې پاکستان د افغانستان د موسمي محصولاتو د رسېدو پر مهال ټرانزیټي لارې تړي او له امله يې سوداګرو ته میلیونونه ډالر زیانونه اوړي.
