په ايران کې د مېشتو افغان کډوالو په تړاو پر خواله رسنیو خپرو شویو ویډیوګانو کې ښکاري چې د دې هېواد پوليسو د ښځو او ماشومانو په ګډون افغان کډوال نيولي او ځانګړو پنډغالو ته يې لېږدوي.
د همدې وېډيوګانو په استناد د حال وش په نوم د ايران د بشري حقونو یوه سازمان ويلي، د ذاهدان، الغدیر ښار په یوه پنډغالي کې زرګونه افغانان له سختې لوږې او تندې سره مخ دي.
حال وش اندېښنه ښودلې، که په پنډغالو کې اچول شویو افغانانو ته رسېدنه ونه شي، د يوه ناورين د رامنځته کېدو احتمال شته.
حال وش په دې اړه ویلي: « د ذاهدان په الغدیر کمپ کې شاوخوا ۹ زره افغان کډوال په داسې حال کې ساتل کېږي چې نه خوراکي توکو او نه هم روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی لري. د اوبو له نه شتوالي او شدیدې ګرمۍ سره لاس او ګرېوان دي. په دې کډوالو کې ښځې، ماشومان او عمر خوړلي نارینه شامل دي.»
د حال وش سازمان په خبره، له ياد شمېر افغان کډوالو سره په ذاهدان کې مېشتو بلوڅو یوه اندازه د خوراکي توکو مرسته کړې، خو بسنه نه کوي.
په ورته مهال، د هنګاو په نوم د ایران بشري حقونو یوه بل سازمان ادعا کړې چې په تېرو شپږو میاشتو کې د ایران له لوري لسګونه افغانان اعدام شوي دي.
د يادې ادعا له مخې، ايران د روان ۲۰۲۵ کال له پيل تر اوسه په بېلابېلو زندانونو کې په ټولیز ډول شاوخوا ۶۱۷ کسان اعدام کړې چې له ډلې يې۴۰ تنه افغانان دي.
د هنګاو په راپور کې زياته شوې، ایراني چارواکو دغه افغانان په داسې حال کې اعدام کړي چې نه د مدافع وکیل نيولو او نه هم له خپلو کورنیو سره د وروستي ځل لپاره د ليدو اجازه ورکړل شوې.
د راپور یوه برخه: « د اعدام شویو زندانیانو له ډلې ۹۱ کردان، ۷۹ بلوڅان، ۷۶ لوران، ۶۵ترکان، ۲۶ګیلکان، ۱۴ عربان، ۷ترکمنان، ۲سیستاني دي، خو د ۱۵۹تنه اعدام شویو زندانیان په اړه دقیق معلومات نه دي تر لاسه شوي. همدارنګه په تېرو شپږو میاشتو کې شاوخوا ۴۰ تنه افغانان هم د ایران په زندانونو کې اعدام شوي.»
سرپرست حکومت که څه هم د ايران د بشري حقونو د يادو سازمانونو د ادعاوو په اړه څه نه وايي، خو د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت يوازې د هغو افغانانو شمېرې په ډاګه کوي چې په وروستيو کې له ايران راستانه شوي.
د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت وياند عبدالمطلب حقاني وايي: « د دوی له جملې څخه ۳۳۸ زره ۸۹۵ تنه له ایران، ۱۲ زره ۴۶۹ تنه له پاکستان او ۳۷۲ تنه له ترکیې هېواد څخه راستانه شوي دي.»
په ورته مهال، د کډوالو حقونو فعالان بیا وايي، ایران کې افغان کډوال له سختو ننګونو سره مخ دي او له کورونو په زور او جبر ایستل کېږي.
دوی وايي، ایراني چارواکي له کډوالو سره د ټولو نړیوالو قوانینو خلاف عمل کوي او باید ملګري ملتونه روانې ستونزې ته د پای ټکی کېږدي.
د کډوالو حقونو مدافع ګلاخان بهادري وايي: « په ایران هېواد کې د افغان کډوالو وضعیت ډېر خراب شوی او هره ورځ لسګونه زره کډوال افغانستان ته اخراج کېږي چې ډېر یې له ناوړه چلنده او تعصب سره مخ دي. تعلیم، روغتیا او قانوني خدمات محدود دي او ډېری کورنۍ له جبر او بې سرپناهۍ او بېوزلۍ سره مخ دي.»
ایران کې یو تن افغان کډوال وايي: « زموږ صاحبکاران په وخت پیسې نه راکوي، ښار ته نه شو وتلی، آزاد نه شو ګرځېدلی، قانوني اسناد مو نه منل کېږي او له ډېرو ستونزو سره مخ یو.»
له بلې خوا، د چارو شنونکي وايي، ایران د یوه اسلامې او ګاونډي هېواد په توګه باید له افغان کډوالو سره دا ډول ظلم او زیاتی ونه کړي او له سرپرست حکومته غواړي چې د حکومت په توګه دې له افغان کډوالو سره د ایران د ناوړه چلن مخه ونيسي.
د سیاسي چارو شنونکی محمد اسماعیل ځدراڼ وايي: « په کار ده چې د افغانستان اوسنی دولت د دوی پوښتنه وکړي. یوازې ایران نه دی بلکې ټول ګاونډي هېوادونه له افغان مهاجرانو سره ظلم او زیاتی کوي او د دوی شتمنۍ یې ترې کنګل کړې دي.»
له دې وړاندې هم له افغان کډوالو سره په ايران کې د ناوړه چلن راپورونه ورکړل شوي، خو په یاد هېواد کې د اسراییلو له برید وروسته ورسره د ایراني پولیسو له لوري ناوړه چلن څو برابره زيات شوی.
