په ګاونډیو هېوادونو او په ځانګړې توګه په پاکستان کې د افغان کډوالو پر وړاندې روان چلن د ناروې د کډوالو شورا اندېښمنه کړې او د ياد چلن له امله يې خواشيني ښودلې.
د دې شورا ریيس وايي، په تېرو دوو کالو کې له ګاونډیو هېوادونو افغانستان ته له ۲ میلیونو ډېر کډوال ستانه کړای شوي او ټاکل شوې په راتلونکو میاشتو کې دا لړۍ لا پسې پراخه شي.
د یان اېګلنډ په خبره، راستنېدونکي کډوال اوبو، کار، زده کړو او خوندي سرپناه ته جدي اړتیا لري.
اېګلنډ اندېښنه ښودلې چې د بودیجې کمښت له امله د ناروې کډوالو شورا په جلال آباد کې له راستنېدونکو سره مرستې کمې کړې دي.
اېګلنډ په دې اړه ویلي: « یوازې دوو تېرو کالو کې څه باندې ۲ میلیونه افغانان له ګاونډیو هېوادونو افغانستان ته راستانه کړای شوي دي. ښايي دا لړۍ په راتلونکو میاشتو کې هم دوام ولري. راستانه کړای شوي کډوال هېواد ته په راتګ سره د څښاک پاکو اوبو، اسنادو، کاري فرصتونو، ښوونځیو او د مېشتېدنې لپاره د سر پناه ځایونو ته اړتیا لري.»
د ناروې کډوالو شورا ریيس له نړیوالې ټولنې غوښتي چې د افغانستان خلک هېر نه کړي او په اوسنيو شرايطو کې ورسره مرستې ډېرې کړي.
اېګلنډ ټينګار کړی چې په بروکسېل کې د افغانستان لپاره د مرسته کوونکو په غونډه کې باید له افغانانو سره د اغېزناکو مرستو ملاتړ ژمنې ترلاسه شي.
د سرپرست حکومت چارواکي بیا په اوسنیو شرایطو کې تر بل هر وخت د نړیوالې ټولنې مرستې مهمې ګڼي او غوښتنه کوي چې نړیوال دې له عامو افغانانو سره خپلې مرستې له سیاست سره نه غوټه کوي.
د اقتصاد وزارت مسلکي معین عبداللطیف نظري وايي: « له افغانستان سره د نړیوالې ټولنې او نړیوالو بنسټونو مرستې نه یوازې نه باید کمې شي بلکې لا باید زیاتې شي. نړیواله ټولنه مسوولیت لري چې په بشردوستانه اړخ کې له افغانانو سره د مرستې ترڅنګ، په انکشافي او پراختیايي اړخ کې هم مرستې وکړي.»
له دې سره سم، هېواد ته راستانه شوي افغانان له پاکستانه په زور او جبر سره د اخراج له امله شکایت کوي او له مرستندویه سازمانونو او سرپرست حکومت د لاسنیوي غوښتنه کوي.
له پاکستانه راستون شوی کډوال وايي: « باید زموږ د تعلیم پوښتنه وشي، له موږ سره ماشومان شته دي او باید د زده کړو زمینه ورته برابره شي. بله خبره د سرپناه ده، موږ دلته هېڅ ځای او کور نه لرو. موږ پوښتنه وکړه په کابل کې د یوه کور کرایه له ۱۰ تر ۱۵ زره افغانیو ده. باید د دې پوښتنه وشي.»
د کډوالو حقونو فعالان هم په ګاونډویو هېوادونو کې د افغان کډوالو وضعیت پېچلی بولي او له سرپرست حکومت غوښتنه کوي چې د افغان کډوالو ستونزو ته د رسېدنې ترڅنګ دې نړیواله ټولنه له افغانانو سره مرستې ته قانع کړي.
د کډوالو د حقونو مدافع ګلاخان بهادري وايي: « که د راستنېدونکو کډوالو ملاتړ او مرسته ونه شي، بیا ځل به غیر قانوني مهاجرت ته مخه کړي.»
د سیاسي چارو کارپوهان بيا پاکستان تورنوي چې تل افغان کډوال د سیاسي فشار په توګه کاروي او د اسلاماباد دغه تاکتيک د دواړو هېوادونو د اړيکو پر زيان بولي.
د نړیوالو اړیکو شنونکی سمیر انګار وايي: « د مرستو کموالی د بشري اندېښنو او نړیوالو بحرانونو له امله دی. اسلامي امارت باید د باور فضا جوړه کړي، اسانتیاوې برابرې کړي او شفافیت رامنځته کړي.»
له دې وړاندې سرپرست حکومت څو ځله په ګاونډیو هېوادونو کې د کډوالو وضعیت د بدلون په موخه د هڅو ډاډ ورکړی او همدارنګه یې له ګاونډیو هېوادونو غوښتي چې له افغان کډوالو سره د ښه ګاونډیتوب او کډوالۍ د نړیوالو اصولو له مخې چلن غوره کړي.
د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو سترې کمېشنرۍ (یو.اېن.اېچ.سي.آر) وروستيو شمېرو له مخې، له ۲۰۲۳ کال راهیسې له ایران او پاکستانه په خپله خوښه یا جبري توګه څه باندې ۳.۴ مېلیونه افغانان بېرته هېواد ته راستانه شوي دي.
