غازي امان الله خان د افغانستان په معاصر تاریخ کې له هغو پاچاهانو دی چې نوم یې د هېواد له خپلواکۍ، ملي حاکمیت، دولت جوړونې او د ټولنې له اصلاح سره تړلی.
امان الله خان په ۱۸۹۲ زېږدیز کال زېږېدلی، د پلار امیر حبیب الله خان د واکمنۍ پر مهال یې عصري او پوځي زده کړې وکړې او د پلار له وژل کېدو وروسته یې په کابل کې د خپلې واکمنۍ اعلان وکړ.
واک ته له رسېدو سره سم یې په حکومت کې د بدلونونو او د بهرني سیاست په برخه کې د نويو افکارو په اړه نوې سټراټيژۍ تعقیب کړې. د هغه د واکمنۍ لومړۍ ستره تاریخي پېښه له بریټانوي هند سره درېیمه افغان ـ انګلیس جګړه او د افغانستان د بهرني سیاست د بشپړې خپلواکۍ ترلاسه کول و.
امان الله خان هڅه وکړه افغانستان د اداري، حقوقي، پوځي، اقتصادي، ښوونیزو او ټولنیزو اصلاحاتو له لارې د یوه عصري دولت پر لور سم کړي.
شاه امان الله یوازې په بهرني سیاست کې بدلون نه غوښت بلکې د هېواد دننه یې هم د دولت د عصري کولو لپاره ګڼې طرحې پلې کړې.
د ښوونې او روزنې پراختیا، د اداري نظام اصلاح، د اساسي قانون جوړول، د ښځو د زده کړو ملاتړ او د بهرنیو هېوادونو له تجربو څخه ګټه اخستل، د هغه د اصلاحاتي پروګرام مهمې برخې وې.
د سیاسي شنونکی عزیز معارج وايي: « کله چې امیر حبیب الله خان د لغمان په کله ګوش کې په شهادت ورسېد، امان الله خان د پاچاهۍ پر تخت کېناست. امان الله خان د افغانستان لپاره په بهرني سیاست کې خپلواکي ترلاسه کړه او په کورنیو چارو کې یې ډېر پراخ اصلاحات پيل کړل. دغه غوښتل افغانستان د پرمختګ په لوري چټک ګامونه پورته کړي او په دې لړ کې یې اداري قوانین جوړ کړل، د ښځو د حقونو او زده کړو لپاره یې هڅې وکړې.»
د تاریخ یو شمېر څېړونکي امان الله خان د افغانستان د معاصر دولت د جوړونې له مهمو څېرو بولي او وايي، نوموړي غوښتل افغانستان په لنډ وخت کې له سیاسي او اداري پلوه له نړۍ سره سیال کړي.
د هغه د اصلاحاتو د چټک پلي کېدو څرنګوالی، د ټولنې له دودونو او د وخت له سیاسي شرایطو سره نه همغږي، د هغه د واکمنۍ پر وړاندې د مخالفتونو له مهمو عواملو څخه وو.
تاریخ پوه محمد حلیم تنویر وايي: « غازي امان الله خان یو سیاسي پادشاه و چې تقریبا ً ۱۰۷ کاله مخکې د ده په ابتکار او په ماحول کې د نورو جنرالانو په زیار، د افغانستان خپلواکي ترلاسه شوه.»
تاریخ پوه خلیل احمد نادم وايي: « شاه غازي امان الله داسې یو شخصیت و چې تر قیادت لاندې یې افغانانو درېیم افغان – انګلیس جګړه وګټله او د افغانستان استقلال یې اعلان کړ. غازي له ډېرې هېوادونو سره اړیکې جوړې کړې، اساسي قانون یې جوړ کړ، د نجونو ښوونځي یې پرانستل، مطبوعات یې ازاد کړل، پوست یې ایجاد کړ، مخابرات او راډیو یې فعال کړل او د پرمختګ ګڼ نور ګامونه یې پورته کړل. له بده مرغه ځینې خایین کسان د ده په ضد راپورته شول او هغه پلانونه یې ناکام کړل چې ده د افغانستان د پرمختګ لپاره جوړ کړي وو.»
غازي امان الله خان د ۱۹۶۰ کال په اپرېل کې د سویس په زوریخ ښار کې وفات شو. د هغه سیاسي میراث تر نن ورځې د افغان تاریخ د بحث یوه مهمه برخه ده او خلک یې د خپلواکۍ اتل او د اصلاحاتو مخکښ بولي او دغه راز، د افغانستان د معاصر تاریخ په جوړېدو کې د ده نوم ځانګړی ځای لري.
