بېکاري، فقر، د کورنیو اقتصادي ستونزې او ځېنې نور ټولنیز او سیاسي عوامل هغه څه دي چې د هېواد ځوانان او خلک یې غیر قانوني کډوالۍ ته اړ کړي.
په غیر قانوني لارو د خلکو تګ ګاونډیو هېوادونو ته او له هغه ځایه بیا اروپايي او یا هم د نړۍ نورو هېوادونو ته ډېر له کړاوونو ډک دی، دغه ځوانان چې په قاچاقي لارو د هېواد پرېښودولو په تکل له خپل کوره وځي، د قاچاقي لارو له کړاوونو او ګواښونو خبر وي؛ خو اړ دي چې خپلې کورنۍ ته نفقه برابره کړي.
دوی سره له دې چې پوهېږي قاچاقي لارې سختې دي او پخوا یې هم د دې لارې سختې تجربې لیدلي؛ خو بیا هم غواړي ولاړ شي، ځکه دلته کار لري او کورنۍ یې ترې نفقه غواړي.
ایران ته په قاچاقي لارو تلوونکی یو ځوان وايي: « د بې کارۍ او بې وزلۍ له امله ده نو څه وکړو؟ کار نشته. په دې خوښ یو چې دې هېواد کې زېږېدلي یو، خپلې خاورې سره مینه لرو، خپله خاوره خوږه ده او د مور حیثیت لري؛ خو مجبور یو کار نشته، اقتصاد ضعیف دی. درې میاشتې کېږي له ایرانه را وېستل شوی یم، دلته راغلی یم دلته بې کاره یم، موږ ځوانان یو خپله هم خرڅ او مصرف لرو او کورنۍ هم له موږ توقع لري؛ نو ستونزې بیخي زیاتې دي او موږ مجبور یو چې په دغو خطرناکو لارو لاړ شو.»
په زرګونه داسې ځوانان چې لوړې زده کړې یې کړي، غواړي چې په غیر قانوني لارو ولاړ شي او هېواد پرېږدي، له سرپرست حکومته غواړي چې دلته په هېواد کې ورته د کار زمینه برابره کړي.
ایران ته په قاچاقي لارو تلوونکی یو ځوان وايي: « څوک وايي چې موږ بېسواده یو؟ موږ درس ویلی، زه خپله په ۱۳۹۸ کال د کهکشان پوهنتون د کمپیوټر ساینس له پوهنځي فارغ یم؛ نو اوس څه وکړم؟ کار نشته، وظیفه نشته، روزګار مو سخت خراب دی او مجبور یو چې ایران ته لاړ شو او خپلې کورنۍ ته یوه مړۍ ډوډۍ پیدا کړو.»
بې کاري او بې روزګاري په افغانستان کې هغه لویه ستونزه ده، چې ځوانان جلاوطنۍ ته اړ کوي.
کاریګر وايي، پر دوی کاري ساحه تنګه شوې او په ورځو ورځو د یوې ورځې د مزدورۍ پیدا کولو لپاره په څلور لارو کې په تمه پاتې کېږي.
یو تن کاریګر وايي: « زموږ پوښتنه دا ده چې زموږ ځوانان ولې دې وضعیت ته ورسېدل؟ څوک په کندو کې پراته دي، څوک سپو او پړانګانو وخوړل؛ خو دا له مجبوریته دې حالت ورسېدل کنه، دوی کورنۍ لري او کورنۍ خو ډوډۍ غواړي کنه، یوازې خپله خو نه دي په کور کې یې بچیان ناست دي، د کورونو کرایه یې تر غاړې ده نو دې هر څه سره څه وکړي او څنګه خپلې ستونزې هوارې کړي. څه وکړو غلا وکړو، د چا جېبونه ووهو، څه چاره وکړو؟»
د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت ویاند عبدالمطلب حقاني، په هېواد کې اقتصادي ستونزې او د عامه پوهاي نشتون هغه عوامل یادوي چې له امله یې افغانان د هېواد پرېښودو ته اړ شوي.
حقاني وايي، د کډوالو وزارت له نورو اړوندو وزارتونو سره بشپړه همغږي لري، تر څو په هېوادو کې دننه په لویو پروژو کې ځوانانو ته د کار زمینه برابره کړي.
هغه زیاتوي: « د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت یو پالېسي جوړونکی وزارت دی او دا د دوی مسوولیت دی چې افغانانو ته عامه پوهاوی ورکړي، ترڅو افغانان په غيرقانوني لارو نورو هېوادونو ته لاړ نه شي او سربېره له دې موږ په دې برخه کې له نورو وزارتونو سره هم همغږي لرو، په ځانګړې توګه د کار او ټولنیزو چارو وزارت سره، ترڅو ځوانانو ته په هېواد کې دننه د کار او روزګار زمینه برابره شي او دوی دې ته اړ نه شي چې په قاچاقي لارو نورو هېوادونو ته لاړ شي.»
دا په داسې حال کې ده، چې د کار او ټولنیزو چارو وزارت مسوولین وايي، هغو ځوانانو ته چې غواړي په غیر قانوني او قاچاقي لار له هېواده ووځي، د لوړو زده کړو د بشپړولو او د هغوی د ظرفیت لوړولو لپاره ځېنې پلانونه او برنامې په پام کې لري او په عملي کولو سره به یې ډېرو ځوانانو ته د کار زمینه برابره شي.
